Güncel Düzenlemeler Işığında Dövizle veya Dövize Endeksli Sözleşme Yapma Yasağı

Dövizle veya Dövize Endeksli Sözleşme Yapma Yasağının Kapsamı

Söz konusu yasak, Türkiye’de yerleşik kişilerin kendi aralarında akdedecekleri belirli sözleşmeleri kapsamaktadır. Bu kapsamda, aşağıdaki sözleşmelerin bedellerinin ve buna bağlı olarak, ilgili sözleşme bedellerine uygulanacak her türlü faiz, gecikme tazminatı, cezai şart ve her türlü tazminat yükümlülüklerinin döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak belirlenmesi yasaklanmıştır:

• Menkul ve gayrimenkul satış sözleşmeleri
• Taşıt ve finansal kiralama sözleşmeleri dahil her türlü menkul ve gayrimenkul kiralama sözleşmeleri 
• İş, hizmet ve eser sözleşmeleri

Aynı zamanda, yasak kapsamında bulunan sözleşmelere ilişkin düzenlenecek kıymetli evraklarda yer alan bedellerin de döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak belirlenmesi mümkün değildir. 

Bununla birlikte, bazı sözleşmelerin, belirli istisnalar çerçevesinde döviz cinsinden yapılmasına izin verilmektedir.

Yasağa Getirilen İstisnalar 

Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından 6 Ekim 2018 tarih ve 30577 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin Tebliğ’de (Tebliğ No: 2008-32/34) Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tebliğ No: 2018-32/51) ile bu yasağın uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar belirlenmiş ve bazı istisnalar getirilmiştir. 19 Nisan 2022 tarihindeki düzenleme ile ise bazı alanlarda yeni sınırlamalar getirilmiş, ancak 6 Mart 2025 tarihinde yapılan bir değişiklikle belirli sözleşmeler için yeniden dövizle ödeme yapma imkanı tanınmıştır.

Aşağıda, (i) sözleşme tipine veya (ii) sözleşmenin taraflarına göre belirlenmek üzere, bazı istisna hallerin mevcudiyeti halinde, ödeme yükümlülüklerinin dövize endeksli veya döviz cinsinden kararlaştırılabileceği durumları örneklendirmek isteriz:

(i) Sözleşme Tipine Göre 

İş Sözleşmeleri:

Yurtdışında ifa edilecek iş sözleşmeleri ile gemi adamlarının taraf olduğu iş sözleşmelerinde ödeme yükümlülüklerinin, döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılması mümkündür. 

Hizmet Sözleşmeleri:

Aşağıdaki kapsama giren hizmet sözleşmelerinde ödeme yükümlülüklerinin, döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılması mümkündür.

• İhracat, transit ticaret, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetler kapsamında yapılan hizmet sözleşmeleri
• Türkiye’de yerleşik kişilerin yurt dışında gerçekleştirecekleri faaliyetler kapsamında yapılan hizmet sözleşmeleri
• Türkiye’de başlayıp yurt dışında sonlanan ve yurt dışında başlayıp Türkiye’de sonlanan elektronik haberleşme ile ilgili hizmet sözleşmeleri

Teknoloji ve Lisans Sözleşmeleri:

Bilişim teknolojileri kapsamında yurt dışında üretilen yazılımlara ilişkin satış sözleşmeleri ile donanım ve yazılımlara ilişkin lisans ve hizmet sözleşmelerinde ödeme yükümlülüklerinin, döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak belirlenmesi mümkündür. 

Eser Sözleşmeleri:

Türkiye’de yerleşik kişiler arasında yapılıp döviz cinsinden maliyet içeren eser sözleşmelerinde dövizle ödeme yapılmasına izin verilmektedir.

Finansal Kiralama (Leasing) Sözleşmeleri:

4490 Kanun’da tanımlanan gemilere ilişkin finansal kiralama (leasing) sözleşmeleri ile Karar’ın 17 ve 17/A maddeleri kapsamında yapılacak finansal kiralama (leasing) sözleşmelerinde ödeme yükümlülüklerinin, döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak belirlenmesi mümkündür.

Menkul Satış Sözleşmeleri:

06.03.2025 tarihli ve 32833 sayılı Resmi Gazete’de ilan edilen Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karara İlişkin 2008-32/34 Sayılı Tebliğ’de Değişiklik Yapılmasına Dair 2025-32/72 sayılı Tebliğ uyarınca, taşıt satış sözleşmeleri dışında kalan menkul satış sözleşmelerinde ödeme yükümlülüklerinin, döviz cinsinden veya dövize endeksli kararlaştırılması mümkündür.

(ii) Sözleşmenin Taraflarına Göre 

Aşağıdakilerin taraf olduğu sözleşmelerde, bazı istisnalara tabi olmak üzere, ödeme yükümlülükleri döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırılabilir:

• Dışarıda yerleşik kişilerin Türkiye’de bulunan; şube, temsilcilik, ofis, irtibat bürosu, doğrudan veya dolaylı olarak %50 ve üzerinde pay sahipliklerinin bulunduğu şirketler ile serbest bölgedeki faaliyetleri kapsamında serbest bölgelerdeki şirketlerin taraf olduğu sözleşmeler (İstisna: Gayrimenkul Satış ve Kiralama Sözleşmeleri, İş Makineleri Dahil Taşıt Satış ve Kiralama Sözleşmeleri ve Eser Sözleşmeleri)
• Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmayan kişilerin taraf olduğu sözleşmeler (İstisna: Gayrimenkul Satış ve Kiralama Sözleşmeleri, İş Makineleri Dahil Taşıt Satış ve Kiralama Sözleşmeleri ve Eser Sözleşmeleri)
• Kamu kurum ve kuruluşları ile Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketlerinin taraf olduğu sözleşmeler (İstisna: Gayrimenkul Satış ve Kiralama Sözleşmeleri)
• Kamu kurum ve kuruluşlarının taraf olduğu döviz cinsinden veya dövize endeksli ihaleler, sözleşmeler ve milletlerarası antlaşmaların ifası kapsamında olmak kaydıyla; yüklenicilerin üçüncü taraflarla akdedeceği sözleşmeler (İstisna: Gayrimenkul Satış ve Kiralama Sözleşmeleri, İş Sözleşmeleri)
• Bakanlık’ın 4749 sayılı Kamu Finansmanı ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi Hakkında Kanun kapsamında gerçekleştirdiği işlemlerle ilgili olarak bankaların taraf olduğu sözleşmeler
• Türkiye’de yerleşik yolcu, yük veya posta taşıma faaliyetinde bulunan ticari havayolu işletmeleri; hava taşıma araçlarına, motorlarına ve bunların aksam ve parçalarına yönelik teknik bakım hizmeti veren şirketler; sivil havacılık mevzuatı kapsamında havalimanlarında yer hizmetleri yapmak üzere çalışma ruhsatı alan veya yetkilendirilen kamu ya da özel hukuk tüzel kişiliği statüsündeki kuruluşlar ile söz konusu kuruluşların kurdukları işletme ve şirketler ile doğrudan veya dolaylı olarak sermayelerinde en az %50 hisse oranına sahip olduğu ortaklıkların taraf olduğu sözleşmeler (İstisna: Gayrimenkul Satış ve Kiralama Sözleşmeleri, İş Sözleşmeleri)

Mevcut Sözleşmelerin Uyarlanması

Yasak kapsamına giren sözleşmelerin, 13 Eylül 2018 tarihinden önce yapılmış olması durumunda, taraflar bedelleri Türk Lirası olarak yeniden belirlemek zorundadır. Eğer taraflar arasında anlaşma sağlanamazsa, aşağıdaki yöntem uygulanmaktadır:

1. Sözleşme bedeli, 2 Ocak 2018 tarihli Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) efektif satış kuru üzerinden hesaplanacaktır.
2. Belirlenen tutar, TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi) aylık değişim oranlarına göre artırılarak yeni sözleşme bedeli oluşturulacaktır.
3. Bu şekilde belirlenen Türk Lirası tutarı, ilgili sözleşmenin süresi boyunca kullanılacaktır.

İlgili Düzenlemelere Aykırı Davranılması Halinde Uygulanacak Yaptırımlar

Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun m.3’e göre, bu makalenin konusunu oluşturan ilgili mevzuat ve Cumhurbaşkanı tarafından bu konuda düzenlenen genel ve düzenleyici işlemlerdeki yükümlülüklere aykırı davrananlara 3.000 TL'den 25.000 TL'ye kadar idari para cezası uygulanması öngörülmektedir. Bu tutarlar, her yıl belirlenen yeniden değerleme oranı ile güncellenmektedir. 2025 yılı için yeniden değerleme oranı %43,93 olarak açıklanmıştır.

Ayrıca, söz konusu kanun kapsamında hükmedilen idari para cezalarına, suç tarihi ile tahsil tarihi arasındaki süre için 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'a göre belirlenen gecikme zammı oranında gecikme faizi uygulanır. Bu gecikme faizi, para cezası ile birlikte tahsil edilir. Kanun ve ilgili düzenlemelere aykırı fiillerin tekrarı halinde, verilecek cezaların iki katı olarak uygulanacağı da belirtilmelidir. 

Ayrıca, ilgili kanun m.21 uyarınca, Türkiye'deki gerçek ve tüzel kişiler, kanun kapsamına giren işlerin denetlenmesi için yetkili denetim elemanları ve merciler tarafından istenen bilgileri vermek, evrak ve defterleri sunmak zorundadır. Bu yükümlülüğe aykırı davranılması durumunda, ilgili bakanlık, ilgili gerçek ve tüzel kişilerin faaliyetlerini kısmen veya tamamen, geçici veya sürekli olarak durdurmaya veya müteakip işlemleri teminata bağlamaya, gerektiğinde bu teminatları kısmen veya tamamen Hazine'ye gelir yazmaya yetkilidir.

Sonuç

Dövizle veya dövize endeksli sözleşme yapma yasağı, Türkiye’de yerleşik kişilerin ekonomik belirsizliklerden korunmasını ve Türk Lirası’nın kullanımının yaygınlaştırılmasını hedefleyen bir düzenlemedir ancak, mevzuatta yapılan değişiklikler ve yeni düzenlemelerle belirli sektörlere esneklik sağlanmış, böylece bazı sözleşmelerin dövizle yapılabilmesine imkân tanınmıştır. Özellikle menkul satış sözleşmelerinde dövizle ödeme zorunluluğunun kaldırılması, piyasadaki döviz bazlı işlemler için önemli bir gelişme olmuştur. Bu nedenle, tarafların sözleşme akdetmeden önce güncel mevzuatı dikkate alarak hareket etmeleri büyük önem arz etmektedir.