Güncel Bir Yargıtay Kararı Işığında Hisse Opsiyon Planları

Hisse Opsiyonu Planlarına Genel Bir Bakış

Hisse senetleri, hisse senedi opsiyonları veya diğer özkaynağa dayalı finansal araçlar, çalışanlara sağlanan maaş ve diğer faydalara ek olarak ücretin bir unsuru olarak verilir. Hisse senedi ve hisse senedi opsiyonlarının esas ücretin bir unsuru olmak yerine ikramiye sözleşmesinin bir parçası olarak verilmesi de mümkündür.^[3] HOP’un belirlenen şartların yerine gelmesine bağlı olarak çalışana fiziki pay senedi sağlayacak şekilde, bedelsiz veya hisselerin gerçek değerinin altında bir değerden satın alınmasına ilişkin bir pay alım opsiyonu olarak düzenlenmesi de keza mümkündür. Hisselerin mülkiyetinin devredilmesine ilişkin çalışana sağlanan opsiyon, özünde opsiyon hakkı sahibi çalışanın tek taraflı irade beyanıyla pay alım sözleşmesini kurabildiği, sözleşmeye dayanan yenilik doğurucu hak niteliğindedir.^[4] Yine uygulamada payların mülkiyeti devredilmeksizin payın sağladığı mali haklar tutarında çalışana ödeme yapılmasına (phantom stock option) sıklıkla rastlanır.

HOP genellikle çalışanın pay alım opsiyonuna sahip olabilmesi için şirkette kararlaştırılan süre kadar çalışması şartı getirir. Yine HOP uyarınca çalışanın opsiyon hakkı belli bazı performans kriterlerinin tutturulması veya aşılması şartına bağlanabilir. HOP, payların devir fiyatının veya paylar karşılığında sağlanacak mali hakların nasıl belirleneceğine ilişkin hükümler içerir. HOP genellikle iş sözleşmesinden ayrı bir sözleşme olarak yapılmaktaysa da iş akdinin işveren tarafından haklı bir nedenle veya çalışan tarafından sona erdirilmesi opsiyon sözleşmesini de sona erdiren hallerden birisi olarak düzenlenir.

Karar’ın Özeti

Çalışan tarafından işveren şirket ve hisse alım hakkı tanıyan yabancı şirkete açılan alacak davasında İlk Derece Mahkemesi davayı kısmen kabul etmiş; kararın davalılarca istinaf edilmesi üzerine Bölge Adliye Mahkemesi, İlk Derece Mahkemesi’nin hükmünü kaldırarak yeniden esas hakkında hüküm kurmuş ve davanın yine kısmen kabulüne karar vermiştir. Bölge Adliye Mahkemesi kararı hem davalılar hem davacı tarafından temyiz edilmiştir. 

Davacı, elektronik ödeme hizmeti veren davalılardan yurt dışında olan davalının Türkiye’deki bağlı ortaklığının genel müdürü sıfatıyla belirsiz iş sözleşmesi altında çalışmaktayken haksız menfaat elde ettiği ve zimmetine para geçirdiği iddiasıyla iş akdi sona erdirilmiştir. Davacı çalışan ile bağlı şirketin ana hissedarı ABD menşeili şirket arasında hisse alım opsiyonu sözleşmesi bulunduğu bu nedenle her iki davalının da işveren olarak kabulü gerektiği, davacı aleyhine açılan ceza davası esastan reddedilerek kesinleştiğinden haksız fesih nedeniyle ödenmeyen kıdem ve ihbar tazminatı, prim, yıllık izin ve sair alacaklarının tahsili dava edilmiştir. Davalı şirket iş sözleşmesinin haklı nedenle feshedildiğini, yıllık izin alacaklarının bulunmadığını, opsiyon sözleşmesi Amerikalı şirketle yapılmış olduğundan bu sözleşmeden sorumlu olmadığını iddia etmiştir. Diğer davalı Amerikalı şirket de davacının işvereni olmadığını, hisse opsiyon sözleşmesine Amerikan hukukunun uygulandığını ve ABD mahkemelerinin yetkili olduğunu ve davacının iş sözleşmesinin haklı olarak feshedilmesi nedeniyle hisse opsiyon sözleşmesinin de sona erdiğini ve davanın reddini talep etmiştir. 

İlk Derece mahkemesi kararında feshin haklı olmadığının Ceza mahkemesinin kararı ile sabit olduğuna, hukuk hakiminin ceza hakimi tarafından verilen beraat kararıyla bağlı olmadığına ancak davalı vekillerinin haklı feshe gerekçe olarak ileri sürdükleri tüm vakıaların ceza mahkemesinde değerlendirilerek sabit görülmediğine bu nedenle feshin haklı neden olmaksızın gerçekleştiğine karar vererek kıdem ve ihbar tazminatına hükmetmiştir. İlk Derece Mahkemesi Opsiyon Sözleşmesini de değerlendirerek her iki davalının da 1.665.973,62 USD hisse senedi opsiyon alacağı dahil işçilik haklarından müteselsil sorumlu olduğuna hükmetmiştir. 

Bölge Adliye Mahkemesi, istinaf başvurusu kapsamında yaptığı değerlendirme sonucunda özetle, çalışan davacının iş akdinin haklı nedenle feshine ilişkin ispat yükü üzerinde olan davalı bağlı şirketin çalışan fiilleri ile zarar uğratıldığı veya haksız rekabet yapıldığını ispatlayamadığından feshin haksız olduğuna ve davacının kıdem ve ihbar tazminatına hak kazandığına karar vermiştir. Bölge Adliye Mahkemesi, Davacı çalışan ve davalılardan Amerikan şirketi arasında imzalanan “Niteliksiz Hisse Opsiyon Bağışı” sözleşmesinin davacıya belirli bir dönem aralığında bir miktar hisse alma hakkı tanıdığı, amacın şirkete bağlı çalışmanın sürdürülmesinin sağlanmasına yönelik olduğu, tanımlanan bu hisse senetlerinin borsada işlem gören Ana şirket hisselerini düşük bir bedelden ve ancak belirli zaman dilimleri geçtikten sonra alma hakkı verdiği, süre sonunda örneğin somut olayda müktesep olma ilk tarihinin 1 Temmuz 2010 %25 i almak suretiyle başlangıç ve her üç ayda %25 daha olmak üzere en son 1 Temmuz 2016’da kullanılmak üzere hak düşürücü nitelikte bitiş tarihi olarak kararlaştırıldığı, sağlanan bu hakkın sonuç ve nitelik olarak prim olduğu sonucuna ulaşmıştır. Mahkeme tarafında yapılan değerlendirmede “Niteliksiz Hisse Opsiyon Bağışı” sözleşmesi karşılığında çalışan tarafından nakit belirli bir bedel yatırılması gerekse de alınan hisse ile verilen tutar arasında ayrıca değer artışı halinde aradaki farkın satış sırasında kesilmek suretiyle davacıya ait olacağı, sözleşmenin iş akdinin haklı fesihle sona ermesi halinde opsiyonun tamamının kullanılmış olup olmadığına bakılmaksızın ve diğer sona erme sebepleri halinde ise müktesep ve kullanılabilir olan opsiyonların kullanılabileceği ancak müktesep ve kullanılabilir olmayan opsiyonlardan mahrum kalınacağına hükmedilmiştir. Mahkeme, hisse alım işleminde davacının herhangi bir bedel yatırmadan e-trade işlemi ile satış yaptırarak aradaki farkın davacıya ödeneceği bir sistemle satış suretiyle bedeli nakde çevirebildiğinin tespit edildiğini, Mahkemece alınan Delaware Hukuku raporu ve diğer bilirkişi raporu gereği davacının iş ilişkisinin sona erdiği tarih sonrası için hisse alım hakkı bulunmadığına, fakat öncesi için bulunduğuna hükmedilmiştir. İlk derece Mahkemesi’nin iktisap tarihi ile kullanabilme tarihlerinin karıştırıldığı gerekçesi hatalı bulunarak Davacıya üç ayda bir prim açıklaması ile ödenen 30000 USD bonus priminin ödenmediği anlaşıldığından toplam 827.536.32 USD alacağa hükmedilmiştir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi de yaptığı temyiz incelemesinde, verilen kararın tarafların karşılıklı iddia ve savunmalarına, dayandıkları belgelere, uyuşmazlığa uygulanması gereken hukuk kuralları ile hukuki ilişkinin nitelendirilmesine, dava şartlarına, yargılama ve ispat kuralları ile kararda belirtilen gerekçelere göre usul ve kanuna uygun olup davacı ve davalılar vekillerince temyiz dilekçelerinde ileri sürülen nedenler kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmediğinden Bölge Adliye Mahkemesi kararını onamıştır.

Kararın Değerlendirilmesi

Karar’da çalışanın iş akdinin feshinin haklı fesih olup olmadığına ilişkin değerlendirmelere yer verilmekte olup aşağıda özellikle HOP konusunda İlk Derece ve Bölge Adliye Mahkemesi tarafından yapılan değerlendirmeler incelenmektedir. Karar’daki en önemli ve dikkat çekici husus, Davacı genel müdür ile Amerika’da mukim ana şirket arasında imzalanan hisse opsiyonuna ilişkin sözleşmenin hukuki nitelendirmesidir. İlk Derece Mahkemesi, Opsiyon Sözleşmesini ve çalışan ile imzalanan hisse teşvik planının (equity investment plan) “ana şirket ve ana şirket bağlı kuruluşlarında çalışanların Ana Şirket’in başarısından pay alması ve ana şirket ve bağlı şirketlerde çalışmaya devam etmesi için bir teşvik sağladığı” değerlendirmesi yapılarak tanınan hisse opsiyonunun çalışana sağladığı kazançların 4857 sayılı İş Kanunu’nun m.32 anlamında prim olduğuna ve bu nedenle her iki davalının da sağlanan hisse senedi opsiyon alacağı dahil işçilik haklarından müteselsil sorumlu olduğuna hükmetmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi de Opsiyon Sözleşmesine ilişkin yaptığı değerlendirmede şu açıklamalara yer vermiştir:

“Opsiyon Sözleşmesinin Niteliği" başlığı altında ABD’de yerleşik ana şirket ile davacı arasında bulunan opsiyon sözleşmenin ilk paragrafında ‘' …. Systems Inc.'in 2006 Hisse Senedi Teşvik Planı" çerçevesinde, şirketin ücret komitesinin hisse senedi opsiyonu tanıdığı belirtilmektedir. F1 Systems Inc. tadil edilmiş ve yenilenmiş 2006 hisse teşvik planının (equity incentivies plan) amaç kısmını içeren 1. Maddesinde F1 Systems Inc. 'in ve onun bağlı kuruluş ve iştiraklerinin yetkililerine, diğer çalışanlarına, potansiyel çalışanlarına, yönetim kurulu üyelerine ve danışmanlarına Şirketin başarısından pay edinmeye ve Şirketin ve bağlı kuruluşlarının hizmetinde kalmaya yönelik bir teşvik sunmak olduğu' ifade edilmiştir. Bu maddeden ve hisse senedi teşvik planın oluşumundan mevcut opsiyon sözleşmesinin çalışanlara verilen bir opsiyon sözleşmesi olduğu açıktır. Yani tanınan hisse opsiyonu finansal piyasalarda işlem gören genel opsiyonlardan farklı olarak iş ilişkisine (akdine) dayalı çalışana teşvik amaçlı sunulan bir opsiyon türüdür. Bu nedenlerle davacıya F1 Systems Inc. tarafından hisse opsiyon sözleşmesi ile sağlanan kazançlar, F1 Türkiye tarafından sağlanan kök ücret ve eklerine ilave, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 32. maddesi anlamında prim olarak değerlendirilmiş olup dava konusu olayla bir birlikle istihdam söz konusu olduğu ve bu nedenle de davalıların her iki şirket tarafından sağlanan işçilik haklarından müteselsil sorumlu oldukları sonucuna varılmıştır.”

Bu kapsamda İlk Derece Mahkemesi tarafından yapılan, yabancı bir hukuka tabi HOP’un niteliğine ilişkin değerlendirme İstinaf Mahkemesi ve Yargıtay tarafından da onaylanmıştır. Bölge İdare Mahkemesinin kararından Delaware Hukukçusundan alınan bir uzman görüşü olduğu anlaşılmakla birlikte mahkemenin HOP’un hukuki niteliğini değerlendirirken Opsiyon Sözleşmesinin tabi olduğu hukuka göre bir değerlendirme yapıp yapmadığı anlaşılmamaktadır. Aksine Kararda belirtilen “…. tanınan hisse opsiyonu finansal piyasalarda işlem gören genel opsiyonlardan farklı olarak iş ilişkisine (akdine) dayalı çalışana teşvik amaçlı sunulan bir opsiyon türüdür. Bu nedenlerle davacıya F1 Systems Inc. tarafından hisse opsiyon sözleşmesi ile sağlanan kazançlar, F1 Türkiye tarafından sağlanan kök ücret ve eklerine ilave, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 32. maddesi anlamında prim olarak değerlendirilmiş olup dava konusu olayla bir birlikle istihdam söz konusu olduğu ….” ifadelerinden mahkemenin HOP’u Türk hukukuna göre değerlendirdiği anlaşılmaktadır. Burada HOP konusunda ilk akla gelen, mahkemenin 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (“MÖHUK”) m.24 (1) hükmü uyarınca HOP’tan doğan borç ilişkilerine, tarafların açık olarak seçtikleri Delaware Eyaleti hukukunun uygulanması gerektiğidir. HOP’ta yabancılık unsuru bulunduğundan akla gelen mahkemeler tarafından uygulanabilecek bir diğer düzenleme MÖHUK m.27 (1) (İş sözleşmeleri) hükmüdür. Ancak bu halde dahi mahkemenin Türk hukukunun emredici hükümleri uyarınca çalışanın sahip olacağı asgarî koruma saklı kalmak kaydıyla, tarafların seçtikleri Delaware hukukunu uygulaması gerekecekti. Sayılan nedenlerle hem İlk Derece Mahkemesi’nin hem de Bölge Adliye Mahkemesi’nin HOP’u Türk hukukuna göre değerlendirerek çalışana sağlanan hisse alım opsiyonunun 4857 sayılı İş Kanunu m.32 anlamında prim olduğuna ve bu tutardan davalıların müştereken sorumlu olduklarına ilişkin Karar en azından MÖHUK’a uygun alınmış bir karar gibi görünmemektedir. 

Sonuç

Yukarıda açıklanan nedenlerle MÖHUK uyarınca HOP’ta seçilen yabancı hukuka göre değerlendirme yapmak gerekirken HOP’un nitelendirilmesinde doğrudan Türk iş hukukunun uygulanması ve buna göre hüküm kurulmasının uygun olmadığı düşünülür. Ayrıca, bahsi geçen Kararda ulaşılan, HOP’un alacaklı işçi yönünden prim niteliğinde olduğu sonucu, sözleşme hükümlerinden bağımsız, her HOP karşısında geçerli genel bir kural değildir. Kanaatimizce her bir HOP sözleşmesinin hükümleri uyuşmazlığı çözecek hakim tarafından ayrıca değerlendirilmeli, bu değerlendirmede tarafların amacı ve sözleşmeye uygulanacak hukuka dikkate alınarak sonuca ulaşılmalıdır.