Manevi Tazminat Davaları Yönünden Yargılama Giderlerinde Haklılık Oranı Kuralının İptaline İlişkin Anayasa Mahkemesi Kararı

İptali İstenen Hüküm

Anayasa Mahkemesi’ne yapılan başvuru ile HMK’nın 326. maddesinin ikinci fıkrası manevi tazminat davaları yönünden Anayasa’ya aykırı olduğu gerekçesiyle iptali talep edilmiştir. İtiraz konusu kural şöyledir:

“Davada iki taraftan her biri kısmen haklı çıkarsa, mahkeme, yargılama giderlerini tarafların haklılık oranına göre paylaştırır.”

Bu hüküm uyarınca miktar belirlenerek açılan manevi tazminat davasında tarafların haklılık oranları talep edilen miktarın kabul ve reddedilen kısımları üzerinden belirlenmektedir. Bu da manevi tazminat davasında tazmin edilmesi gereken manevi bir zarar bulunmasının tek başına davacının tümüyle haklı kabul edilmesi sonucunu doğurmadığı anlamına gelmektedir. 

Başvuru, İzmir 2. Asliye Ticaret Mahkemesi (E.2024/29) ve Trabzon Bölge Adliye Mahkemesi 4. Hukuk Dairesi (E.2024/58) tarafından ayrı ayrı yapılmış olup, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle bu ayrı başvurular birleştirilerek birlikte incelenmiştir. Her iki mahkeme de önlerinde görülen manevi tazminat davalarında itiraz konusu kuralın “manevi tazminat davaları” yönünden Anayasa’ya aykırı olduğu kanaatine varmış ve itiraz yoluyla AYM’ye başvurmuşlardır.

Başvuru kararlarında manevi tazminat davalarında davacıya hangi tutarda tazminatın ödeneceğini belirleme konusunda hakimin takdir yetkisinin bulunduğu, bu nedenle davanın kısmen kabulüne karar verilmesi durumunda kişilik hakkının ihlal edildiği tespit edilen davacının kural uyarınca yargılama giderlerinin bir bölümünden sorumlu tutulmasının kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkıyla bağdaşmadığı gibi kuralın mülkiyet hakkı ile hak arama özgürlüğünü de ihlal ettiği ileri sürülmüştür. Ayrıca, manevi tazminatın hesaplanma yönteminin mevcut olmaması nedeniyle manevi tazminat davasının kısmen reddedilmesinde davacıya atfedilebilecek bir kusurun bulunmadığı, kısmen kabulüne karar verilen manevi tazminat davasında davacının vekalet ücreti ödemek zorunda kalmasının hakkaniyet ilkesiyle çeliştiği belirtilmiştir.

AYM Değerlendirmesi

AYM, öncelikle iptali istenen hükmü Anayasa’nın 36. maddesinin birinci fıkrasında güvence altına alınan hak arama özgürlüğü çerçevesinde değerlendirmiştir. AYM, Mahkeme, söz konusu düzenleme gereğince manevi tazminat talebinin bir kısmının reddedilmesi durumunda davacının yargılama giderlerinin bir bölümünü üstlenmek zorunda kalmasının, bu kişi üzerinde baskı oluşturduğunu ve bunun da mahkemeye erişim hakkını sınırlandırdığını tespit etmiştir.

Bu doğrultuda AYM, Anayasa’nın 13. maddesi uyarınca mahkemeye erişim hakkına getirilecek sınırlamaların kanunla yapılması gerektiğini; ancak bir sınırlamanın kanunda yer almasının tek başına yeterli olmadığını vurgulamıştır. Söz konusu düzenlemelerin keyfî uygulamalara yol açmayacak biçimde açık, belirli ve öngörülebilir olması gerektiğini belirtmiş ve bu esaslar çerçevesinde aşağıdaki değerlendirmeleri yapmıştır.

i. Yargılama Giderlerinin Ne Şekilde Paylaştırılacağı Yönünden Belirlilik

AYM, miktar belirtilmek suretiyle açılan manevi tazminat davasında tarafların haklılık oranlarının talep edilen miktarın kabul ve reddedilen kısımları üzerinden belirlendiğini, bu itibarla manevi tazminat davasının kısmen kabulüne karar verilmesi durumunda yargılama giderlerinin kabul-ret oranına göre taraflar arasında paylaştırılması yönünden herhangi bir belirsizliğin bulunmadığını ifade etmiştir. Zira yargılama giderlerinin nasıl paylaştırılacağı iptali istenen hükümle belirlendiği gibi, bu konuda hâkime de bir takdir yetkisi tanınmamıştır. 

ii. Manevi Tazminat Tutarının ve Talepteki Haklılığının Öngörülebilirliği

AYM, Türk hukukunda ilgili yasal düzenlemelerde manevi tazminat olarak ödeneceği ifade edilen uygun bir miktar ya da bir miktar paranın belirlenmesine yönelik herhangi bir hesaplama yönteminin bulunmadığını tespit etmiştir. Başka bir deyişle manevi tazminat olarak ödenecek tutarın matematiksel bir formülle hesaplanmasının mümkün olmadığı vurgulanmıştır.

Bu nedenle davacı lehine hükmedilecek manevi tazminatın tutarının belirlenmesi tamamen hâkimin takdir yetkisi kapsamında kalmaktadır. Ancak manevi tazminat davası açan kişinin talebinin hangi oranda haklı bulunacağını öngörmesi mümkün değildir ve böyle bir öngörüde bulunması da davacıdan beklenemez. 

AYM, hâkimin takdir yetkisinin sınırsız olmamasının veya bu alanda belli bir içtihat istikrarının oluşmasının dahi bu belirsizliği ortadan kaldırmadığını belirtmiştir. Zira hâkim, talep edilen miktarın çok altında bir tutara hükmetse bile davacı yine yargılama giderlerinin bir bölümünden sorumlu tutulmaktadır.

Ayrıca, manevi tazminat miktarının yargılama sürecinde dosyaya giren bilgi ve belgelerle tam anlamıyla belirlenebilir hâle gelmesinin de mümkün olmadığı ifade edilmiştir.

iii. Davacı Üzerindeki Baskı

AYM, manevi tazminat davalarında davacının hak kaybına uğramamak için talep ettiği tazminat tutarını olduğundan yüksek belirleme yönünde bir baskı hissetmesinin kaçınılmaz olduğunu ifade etmiştir. Ayrıca, talebin bir kısmının reddedilmesi hâlinde kural gereği yargılama giderlerinden sorumlu tutulma riskinin de davacı üzerinde talep miktarını belirlerken ek bir baskı unsuru oluşturduğunu vurgulamıştır.

Bu kapsamda manevi tazminat davasında talebini düşük tutması hâlinde hak kaybına uğrama riski bulunan; talebinin bir bölümünün reddedilmesi hâlinde ise kural gereğince yargılama giderleriyle sorumlu tutulabilecek kişilerin, temel hak ve özgürlüklere ilişkin anayasal güvencelerle uyumlu bir şekilde mahkemeye etkin biçimde eriştiğinin söylenemeyeceği belirtilmiştir.

iv. Gereksiz Talepler ve Yargılama Giderlerine İlişkin Değerlendirme

AYM, davacının yargılama giderlerinden sorumlu tutulmaması hâlinde mahkemelere ölçüsüz veya temelsiz talepler yöneltilip yöneltilmeyeceği hususunu da incelemiştir. Bu bağlamda AYM, talep edilen tutardan daha düşük bir tazminata hükmedilse dahi davacının yargılama gideri ödememesinin, mahkemelerin asılsız taleplerle meşgul edilmesine ya da gereksiz yargılama giderlerinin doğmasına yol açacağı ve bunun yargısal işleyişi aksatacağı yönünde bir sonuca varılamayacağını belirtmiştir.

AYM, bu değerlendirmesini desteklemek üzere HMK’nın “Dürüstlük kuralına aykırılık sebebiyle yargılama giderlerinden sorumluluk” kenar başlıklı 327. maddesinin (1) fıkrasına atıfta bulunmuş; gereksiz şekilde davanın uzamasına veya masraf yapılmasına sebebiyet veren tarafın, davayı kazansa dahi karar ve ilam harcı dışındaki yargılama giderlerinin tamamını veya bir kısmını üstlenmekle yükümlü kılınabileceğinin kanunda açıkça düzenlendiğini hatırlatmıştır. Dolayısıyla, davacının yargılama sürecinde gereksiz giderlere yol açmasını önleyebilecek mekanizmaların mevcut olduğu vurgulanmıştır.

AYM Kararı

AYM, yukarıda yer verilen açıklamalar ışığında, miktar belirtmek suretiyle manevi tazminat davasını açacak kişinin hakimin hükmedeceği tazminat tutarını, başka bir ifadeyle davanın sonunda talebinin hangi oranda haklı bulunacağını öngörebilmesinin mümkün olmadığı ve tazminat miktarının hakimin takdirine göre belirlendiği davalara ilişkin yargılama giderleri bakımından herhangi bir özel düzenlemenin de bulunmadığı gözetildiğinde kuralla mahkemeye erişim hakkına getirilen sınırlamanın “manevi tazminat davaları” yönünden kanunilik şartını sağlamadığı sonucuna ulaşmıştır.

Açıklanan nedenle kural, manevi tazminat davaları yönünden hak ve özgürlüklerin belirlenmesinin sınırlama ölçütü olarak belirtilen ve Anayasa’nın 13. maddesi ile düzenlenen kanunilik ilkesi ile hak arama hürriyetini düzenleyen 36. maddelerine aykırı bulunmuştur.

Karşı Oy Gerekçeleri

Karara karşı oy kullanan üyeler, özetle şu gerekçeleri ileri sürmüşlerdir:
Manevi tazminat davalarında davacının, hak kaybı yaşamamak için talep edeceği tazminat tutarını yüksek belirleme baskısı altında kalabileceği kabul edilmekle birlikte, manevi tazminat miktarına ilişkin belirsizliğin tarafların her ikisi açısından da mevcuttur. 

Davacı, kendisine yönelen haksız fiilin etkilerini ve yaşadığı manevi zararı doğrudan tecrübe ettiği için, bu zararın boyutunu davalıya kıyasla daha iyi değerlendirebilecek durumdadır.

İtiraz konusu kural, kanun koyucunun takdir yetkisinin bir parçası olup; davaların hızlı ve etkin şekilde sonuçlandırılması yönünden kamu yararı amacı taşımaktadır. Düzenleme özellikle abartılı, temelsiz veya ciddiyetten uzak taleplerin disipline edilmesine ve mahkemeler ile icra dairelerinin gereksiz yere meşgul edilmesinin önlenmesine hizmet eder.

Ayrıca davacının adil yargılanma hakkı ve mahkemeye erişim hakkı önemli olmakla birlikte, davalının hak ve menfaatlerini de aynı ölçüde korunmalıdır. Kuralın iptali sonucunda yargılama giderlerinin tümünün davalıya yüklenmesi ihtimali, davacıları aşırı yüksek tazminat talepleriyle dava açmaya teşvik edebilir.

Buna ek olarak, hâkimlerin her ne kadar yargılama giderlerine ilişkin takdir yetkileri bulunmasa da manevi tazminat miktarının belirlenmesinde sahip oldukları takdir yetkisi, adaletsiz sonuçların ortaya çıkmasını önlemek bakımından önemli bir denge unsurudur.

Sonuç

AYM’nin Karar’ı, manevi tazminat davalarında yargılama giderlerinin paylaştırılması konusunda önemli bir değişiklik getirmektedir. Karar'ın yürürlüğe girmesinin ardından, manevi tazminat davalarında davacının talebinin kısmen kabul edilmesi halinde dahi yargılama giderlerinin haklılık oranına göre paylaştırılması mümkün olmayacaktır.

Karar, Resmî Gazete’de yayımlanmasından itibaren dokuz ay sonra yürürlüğe girecek olup, yürürlük tarihi 14.12.2025’tir.