Mahkeme Kaynaklı Hataların Bireylere Yüklenemeyeceğine İlişkin Güncel Anayasa Mahkemesi Kararı

Başvuruya Konu Olay ve İlk Derece Mahkemesi, Bölge Adliye Mahkemesi ve Yargıtay Kararları

Karar’a konu olayda başvurucu, usuli hata nedeniyle kendi kusurundan kaynaklanmayan bir nedenle kanun yollarına başvurma hakkını kullanamadığını ve bu durumun adil yargılanma hakkı kapsamında güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiğini ileri sürmüştür.

Başvurucu, İlk Derece Mahkemesi’nde alacak davası açmıştır. Mahkeme, dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmetmiştir. Taraflar, bu karara karşı istinaf başvurusunda bulunmuştur. Başvurucunun istinaf dilekçesi mahkemece teslim alınıp taranmış ancak UYAP’a sehven ıslah dilekçesi olarak kaydedilmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi, başvurucunun istinaf dilekçesini değerlendirmeksizin diğer tarafın talebine dayanarak ve yalnızca bu kapsamda inceleme yaparak istinaf başvurusunun reddine karar vermiştir. Dolayısıyla, başvurucunun istinaf talebi, Bölge Adliye Mahkemesi’nce incelenmemiştir.

Ardından; başvurucu, istinaf kararına karşı temyiz kanun yoluna başvurmuştur. Ancak, Yargıtay ilgili dairesi başvurucunun ilk derece kararına karşı usulüne uygun bir istinaf başvurusunda bulunmadığı gerekçesiyle temyiz talebini reddetmiştir.

Anayasa Mahkemesi Kararı

Anayasa Mahkemesi, somut olayı Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi uyarınca güvence altına alınan adil yargılama hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı bakımından incelemiştir. Karar’da da vurgulandığı üzere mahkemeye erişim hakkı bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilmek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmek anlamına gelir. Kanun yoluna başvurmak da mahkemeye erişim hakkı kapsamında nitelendirilir.[2]

Anayasa Mahkemesi, kanun yollarına başvurunun usul kurallarına bağlanmasını mahkemeye erişim hakkı bakımından bir engel olarak görmez. Ancak bu kuralların içerik denetimini yaparak belirlilik ve öngörülebilirlik şartlarının sağlanmasını arar. Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesi kanun yollarına başvuru sürecine ilişkin usul kurallarının aşırı şekilci olmaması gerektiğini vurgular. Özellikle bu kurallar mahkemeye erişimi engelleyecek veya aşırı derece zorlaştırıcı nitelikte olmamalıdır. 

Diğer yandan, Anayasa Mahkemesi yargı mercilerinden kaynaklanan hata ve aksamalardan doğan sorumluluğun, yargısal koruma talep eden bireylere yüklenemeyeceğini belirtir.[3] Bu doğrultuda, Anayasa Mahkemesi’ne göre dilekçesini usule uygun şekilde yetkili mahkemeye sunan kişinin, tamamen yargı mercilerinin iç işleyişinden kaynaklanan hatalar nedeniyle kanun yoluna başvurma imkânından mahrum bırakılması, mahkemeye erişim hakkının ihlaline sebep olur.

Dolayısıyla, İlk Derece Mahkemesi kararına karşı başvurucunun sunduğu istinaf dilekçesinin sehven ıslah dilekçesi olarak UYAP’a kaydedilmesi nedeniyle istinaf başvurusu ve temyiz incelemesi yapılamaması başvurucuya atfedilemez. Karar’da başvurucunun, kanun yoluna başvuru dilekçesini mevzuatta öngörülen usule uygun olarak yetkili merciye sunduğu vurgulanarak başvurucunun kendisine atfedilemeyen, İlk Derece Mahkemesi’nin hatasından sorumlu tutulmasının söz konusu olamayacağı tespit edilir.[4] Anayasa Mahkemesi, bu gerekçelerle başvurucunun mahkemeye erişim hakkına yönelik müdahalenin ölçüsüz olduğu ve dolayısıyla adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği sonucuna varmıştır. Ayrıca, söz konusu ihlalin kaldırılması için yeniden yargılama yapılması yeterli bulunarak tazminat talebinin reddine karar verilmiştir.

İlkeler

Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı bakımından kanun yollarına başvuru ve bu kapsamdaki usul işlemleri bakımından çeşitli ilkeler ortaya koyar. Bu ilkeleri aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür:

• Mahkemeye erişim hakkı, yalnızca bir davayı ilk derece mahkemesinde açabilme imkânını değil; aynı zamanda taraflara tanınmış itiraz, istinaf ve temyiz gibi kanun yollarına başvurma haklarını da kapsar. Dolayısıyla kanun yollarına başvurma hakkı da mahkemeye erişim hakkı kapsamında görülür.
• Kanun koyucu tarafından çeşitli kanun yolları öngörülmüşse, bu başvuru yolları yönünden de adil yargılanma hakkının sağladığı güvencelerin eksiksiz şekilde işletilmesi gerekir. Bir başka ifadeyle, bu kanun yolları sadece şeklen tanınmış olmamalı; bireyin bu yollara etkin biçimde erişebilmesi teminat altına alınmalıdır.
• Yargısal başvuruya ilişkin usul kuralları tek başına mahkemeye erişim hakkını kısıtlamaz. Ancak bu kuralların belirli ve öngörülebilir olması zorunludur. Dava açılmasına ve kanun yollarına başvuru yöntemlerine dair kanuni düzenlemeler veya fiilî işleyişteki belirsizlikler, mahkemeye erişim hakkını zedeleyebilir.
• Dilekçelerin sunulmasına ilişkin usul kuralları uygulanırken, şekli gerekliliklerin bireylerin yargıya ulaşmasını gereksiz yere zorlaştıracak, hatta fiilen imkânsız hâle getirecek düzeyde katı bir anlayışın benimsenmemesi gerekir.
• Yargı mercilerinin kendi iç işleyişlerinden kaynaklanan gecikme, eksiklik veya hataların sonuçlarının bireylere yüklenmesi kabul edilemez. Aksinin kabulü mahkemeye erişim hakkına yönelik ölçüsüz bir müdahale teşkil eder.

Olayın Değerlendirilmesi ve Sonuç

Somut olaya uygulanan ilkeler çerçevesinde Anayasa Mahkemesi, yargı mercilerinin kendi iç işleyişlerinden kaynaklanan hataların hukuki himaye talebinde bulunan bireyler aleyhine sonuç doğurmaması gerektiğini açıkça ortaya koymuştur. Başvurucunun istinaf talebini açıkça ve usulüne uygun şekilde sunmasına karşın dilekçenin yanlış kaydedilmesinin, bireyin kusurundan değil tamamen yargı mercilerinin hatasından kaynaklanması Karar’da belirleyici olmuştur. Nitekim, başvurucunun istinaf dilekçesi İlk Derece Mahkemesi tarafından UYAP’a sehven ıslah dilekçesi olarak kaydedilmiş ve bu hatalı işlem nedeniyle başvurucunun kanun yoluna başvurma imkânı ortadan kalmıştır.

Anayasa Mahkemesi, bu tür bir yanlışlığın kanun yolu denetimini fiilen devre dışı bırakmasının, adil yargılanma hakkının temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkıyla bağdaşmadığını özellikle ifade eder. Karar’da, başvurucunun usule uygun davranmış olmasına rağmen, mahkemelerin iç işleyişinden kaynaklanan bir aksaklık nedeniyle istinaf talebinin hiç değerlendirilmemesi, adil yargılanma hakkı ve dolayısıyla mahkemeye erişim hakkına ölçülülük ilkesini aşan bir müdahale olarak nitelendirilir. Bu yaklaşım doğrultusunda Anayasa Mahkemesi, bireylerin mahkemeye erişim hakkı kapsamında güvence altına alınan kanun yollarına başvurma imkânının, bireylerin kendi kontrolü dışında gerçekleşen hatalar sebebiyle ortadan kalkmasının kabul edilemeyeceğini vurgular.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun kanun yoluna başvurma hakkının yargı mercilerinin ihmali nedeniyle kullanılamamasının bir hak ihlali oluşturduğuna hükmetmiş; ihlalin giderilebilmesi için dosyanın yeniden değerlendirilmek üzere İlk Derece Mahkemesi’ne gönderilmesine karar vermiştir. Böylece Anayasa Mahkemesi, yargılama sürecinde ortaya çıkan ve yargı mercilerinin iç işleyişinden kaynaklanan hataların sonuçlarının bireylere yükletilemeyeceği yönündeki yerleşik yaklaşımını bir kez daha teyit etmiştir.