E-Ticarette Piyasa Gözetimi ve Denetimi Adına Yeni Bir Adım

Yönetmeliğin Hukuki Çerçevesi ve Temel Ürün Güvenliği Mevzuatı ile İlişkisi

Öncelikle, Yönetmelik, Avrupa Birliği’nde gıda dışı ürünlerin güvenliğini artırmak amacıyla 23.05.2023 tarihinde yayımlanan ve 13.12.2024 itibarıyla tamamen yürürlüğe giren Genel Ürün Güvenliği Tüzüğü’nün e-ticarete ilişkin hükümlerine paralel düzenlemeler içermektedir. 

Yönetmelik kapsamında, internetin yanında telefon, mektup ve e-posta gibi uzaktan iletişim araçları yoluyla piyasaya arz edilen veya piyasada bulundurulan ürünler bakımından farklı ekonomik aktörlere önemli sorumluluklar yüklenmiştir. Bununla birlikte; piyasaya arz koşulları, satış ilanları kapsamında bilgi verme yükümlülüğü, yetkili kuruluşların görev ve sorumlulukları da Yönetmelik ile düzenlenmektedir. Düzenlemenin, herhangi bir eşik gözetmeden uzaktan iletişim yoluyla piyasaya ürün sunan her gerçek ve tüzel kişiyi etkilemesi dikkat çekicidir.

Yönetmelik, ürün güvenliği konusunda temel düzenleme olan 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu’nun (7223 sayılı Kanun) 24. maddesine ve Ürünlerin Piyasa Gözetimi ve Denetimine Dair Çerçeve Yönetmeliği’nin (Ürün Güvenliği Çerçeve Yönetmeliği) 33. maddesine dayanılarak hazırlanmıştır. Nitekim, bu düzenlemelerde e-ticarette piyasa gözetimi ve denetimi konusunda usul ve esasların Bakanlık tarafından belirleneceği açıkça ifade edilmektedir.

Ayrıca, iktisadi işletmecilerin 7223 sayılı Kanun, Ürün Güvenliği Çerçeve Yönetmeliği ve ilgili diğer mevzuat (İlgili Mevzuat) kapsamındaki yükümlülükleri, Yönetmelik kapsamındaki ürünler açısından saklı tutulmuştur.  

Yönetmelik ile Getirilen Temel İlkeler

Piyasaya arz veya piyasada bulundurma koşulu

Yönetmelik’te, ürünlerin Türkiye’de piyasaya arz edilebilmesi veya piyasada bulundurulabilmesi için teknik düzenlemelere ve Genel Ürün Güvenliği Yönetmeliği’ne uygun olması gerektiği vurgulanmaktadır. Bir ürünün piyasada bulundurulmuş sayılabilmesi için iktisadi işletmeci tarafından Türkiye’de yerleşik nihai kullanıcıları hedeflemelidir. Uzaktan iletişim araçları yoluyla yapılan satışların hangi durumda yerleşik nihai kullanıcıları hedeflemiş sayılacağı bazı kriterler ile somutlaşmıştır. Şöyle ki, (i) Türkçe dil seçeneği sunulması, (ii) fiyatın Türk lirası olarak gösterilme seçeneğinin bulunması, (iii) Türk lirası olarak ödeme kabul edilmesi, (iv) Türkiye’deki adreslere sevkiyat yapma seçeneğine yer verilmesi, (v) Türkiye’deki nihai kullanıcılara fiziki gönderim yapılması veya (vi) internet üzerinden satışlarda alan adının, Türkiye’ye sevkiyatın mümkün olduğu coğrafi alanlarda kayıtlı olması kriterlerinden en az birini sağlayan satışlar bakımından Türkiye’de yerleşik nihai bir kullanıcının hedeflendiği kabul edilmektedir. 

Bununla birlikte, Bakanlık tarafından bir listede belirlenen bazı teknik düzenlemeler kapsamındaki ürünlerin (Önemli Nitelikte Ürünler) ülkemizde satışa sunulabilmesi için Türkiye’de yerleşik bir iktisadi işletmecisinin bulunması gerekir. İktisadi işletmeci, düzenlemede kullanılan bir çatı kavram olup; imalatçı, ithalatçı veya yetkili temsilciyi ifade etmektedir. Eğer bu kişiler ya da kurumlar yoksa, Türkiye’de yerleşik bir ifa hizmet sağlayıcısı da bu rolü üstlenebilir. Listede yer alan mevzuat incelendiğinde çevreyi ve tüketici sağlığını etkileyebilecek Önemli Nitelikte Ürünler’in teknik düzenlemelerinin yer aldığı görülmektedir. Bu hüküm ile kanun koyucunun, özellikle yurtdışından piyasaya arz edilecek özel önem atfedilmiş ürünler açısından bir muhatap belirlemeye çalıştığı değerlendirilebilir. 

Satış ilanı kriterleri

Yönetmelik, piyasa gözetimini kolaylaştırmak amacıyla uzaktan iletişim araçlarıyla satış yapan iktisadi işletmecilerin satış ilanlarında ürün hakkında açık ve anlaşılır bilgilerin yer almasını zorunlu kılmaktadır. Satış ilanlarında, ürünün Türkiye’deki imalatçısının veya ithalatçısının ismi, ticari unvanı ve iletişim bilgileri yer almalıdır. Ayrıca, ürünle ilgili Türkçe güvenlik uyarıları, uygunluk işaretleri, fotoğraf ve tanıtıcı bilgiler de eklenmelidir. Ürünün satış ilanlarında, ürünün satışı sırasında kullanılan iletişim yöntemine bağlı olarak, bu bilgilerin yazılı veya sözlü olarak nihai kullanıcıya sağlanması gerekir.

İktisadi İşletmecilerin Yükümlülükleri

Yetkili Temsilcinin Yükümlülükleri

Öncelikle, yetkili temsilci, imalatçının İlgili Mevzuat kapsamındaki bazı yükümlülüklerini onun adına yerine getirmek üzere imalatçı tarafından yazılı şekilde görevlendirilen Türkiye’de yerleşik gerçek veya tüzel kişiyi ifade etmektedir. Yetkili temsilciler, Önemli Nitelikte Ürünler açısından Türkiye’de yerleşik üretici veya ithalatçı bulunmadığında; isim, ticari unvan veya marka ve açık adres gibi iletişim bilgilerini ürünün üzerinde, ambalajında veya ürüne eşlik eden belgelerde, kolayca görülebilecek, silinmeyecek veya kullanıcıyı yanıltmayacak şekilde nihai kullanıcıya sunmakla yükümlüdürler.

İfa Hizmet Sağlayıcının Yükümlülükleri

İfa hizmet sağlayıcıları, Yönetmelik’teki tanım uyarınca ürünün sahipliğini almaksızın depolama, paketleme, adresleme ve nakliye hizmetlerinden en az ikisini sunan gerçek veya tüzel kişileri ifade etmektedir. İfa hizmet sağlayıcıları, faaliyetlerinin ürünün güvenliğine doğrudan etki etmemesi halinde ve üretici, ithalatçı ya da yetkili temsilci olarak tanımlanmadıkları durumda dağıtıcı olarak kabul edilirler. Ancak, eğer ifa hizmet sağlayıcı ürün üzerine kendi ismini veya markasını yerleştirir, ürünü teknik düzenlemelere aykırı şekilde değiştirir veya güvenliğini etkileyen bir işlem yaparsa, imalatçı olarak kabul edilip imalatçının yükümlülüklerinden sorumlu tutulur.

Önemli Nitelikte Ürünler için Türkiye’de yerleşik imalatçı, ithalatçı ya da yetkili temsilci bulunmayan durumlarda, ifa hizmet sağlayıcıları ek sorumluluklar üstlenir. Bu sorumluluklar arasında, ürünün üzerinde veya mümkünse ambalajında, adını, ticari unvanını veya markasını ve açık adresini belirtmek de yer almaktadır. Ayrıca, uygunluk veya performans beyanlarını ve teknik dosyaları İlgili Mevzuat ile belirlenen süre ile saklamak, gerekli olduğunda yetkili kuruluşa sunmak ve ürünün uygunluğuna dair belgeleri sağlamak zorundadırlar.

İfa hizmet sağlayıcıları, ürünün risk taşıdığını öğrendiği veya bilmesi gerektiği durumlarda, yetkili kuruluşu derhal bilgilendirmek ile yükümlüdürler. Uygunsuzluk durumunda ise, düzeltici önlemleri almak amacıyla yetkili kuruluş ile iş birliği yapmalı ve eğer risk ortadan kaldırılamıyorsa, ürünün taşıdığı riskin giderilmesi için gerekli adımları atmalıdırlar.

Aracı Hizmet Sağlayıcının Yükümlülükleri

Aracı hizmet sağlayıcıların yükümlülükleri, çevrimiçi platformlarda ürünlerin güvenliğini sağlamak amacıyla oldukça kapsamlıdır. Ayrıca aracı hizmet sağlayıcı, ürünün piyasaya arzı için e-ticaret ortamı sağlamanın yanında bir iktisadi işletmeci olması halinde, iktisadi işletmeciler için öngörülen yükümlülüklere de uymalıdır. 

• Çevrimiçi arayüzün bilgi verme yükümlülüğüne uygun tasarlanması: Aracı hizmet sağlayıcı, platformlarında piyasaya arz edilen her ürün için, Yönetmeliğin 6. maddesinde belirtilen iktisadi işletmeciye ve ürün güvenliğine ilişkin bilgilerin görünür ve erişilebilir olmasını sağlamak zorundadır. 
• Yetkili kuruluşun taleplerine derhal karşılık verme: Yetkili kuruluşun içeriğin çıkarılması ve diğer talepleri 24 saat içinde yerine getirilmelidir. Yürütülen işlemin sonucu konusunda da yetkili kuruluş bilgilendirilmelidir. 
• Ürün içeriğinin kaldırılması veya içeriğe erişimin engellenmesi: Bir ürünün uygunsuz olduğunu fark eden aracı hizmet sağlayıcı, derhal ürünü platformdan kaldırmalı veya erişimini engellemeli ve durumu yetkili kuruluşa bildirmelidir. Ayrıca, uygunsuz içeriklerin gelecekte platformda yer almaması için gerekli önlemleri almalıdır.
• Ürün güvenliği temas noktası belirlenmesi: Aracı hizmet sağlayıcılar, ürün güvenliği ile ilgili talepler için bir güvenlik temas noktası belirlemeli ve nihai kullanıcıların bu noktaya kolayca erişebilmesini sağlamalıdır. Temas noktası konusunda yetkili kuruluşlar ile Ürün Güvenliği ve Denetimi Genel Müdürlüğü’nü de ayrıca bilgilendirmelidir. 
• Uygunsuz ürünün geri çağrılmasında nihai kullanıcılara bildirim yapılması: Eğer bir ürün uygunsuzluğu sebebiyle geri çağrılmışsa, aracı hizmet sağlayıcı, bu durumu platform üzerinden ve e-posta yoluyla bu ürünü kendi platformundan satın almış tüm nihai kullanıcılara derhal bildirmekle yükümlüdür. Yapacağı bildirim, iktisadi işletmeci tarafından yapılan ürünün geri çağrılmasına ilişkin duyuruda yer verilen bilgilere yöneliktir. 
• İktisadi işletmecilerin bilgilerinin muhafaza edilmesi: Aracı hizmet sağlayıcı, platformda satış yapan ve tedarik zincirinde yer alan bir önceki ve varsa bir sonraki iktisadi işletmeciye dair bilgileri ve ürüne dair gerekli kayıtları en az on 10 yıl süre ile muhafaza etmek zorundadır. Sağlayıcı, yetkili kuruluşun talebi halinde bu bilgileri sunar. 
• İş birliği yükümlülüğü: Kendi hizmetleri aracılığıyla, elektronik ortamda satışa sunulan ürünlerin taşıdığı risklerin ortadan kaldırılması veya azaltılması konusunda yetkili kuruluşlar ile iş birliği yapmalıdırlar. 

Yetkili Kuruluşların Görev ve Sorumlulukları

Yönetmelik ile ürünlerin teknik mevzuatları çerçevesinde farklılık gösteren yetkili kuruluşların görev, yetki ve sorumlulukları da açıklığa kavuşturulmuştur. Bu bağlamda, Yönetmelik ile belirlenen hususların yanında İlgili Mevzuat çerçevesinde düzenlenen görev, yetki ve sorumluluklar da uzaktan iletişim araçları ile piyasaya sunulan ürünler açısından geçerli olacaktır. Yetkili kuruluşlar, uzaktan iletişim araçlarıyla piyasaya sunulan ürünlerin güvenliğini ve bu ürünlerin ilgili teknik düzenlemelere uygunluğunu denetleme sorumluluğu altındadır. Denetim; internet, radyo ve televizyon gibi uzaktan iletişim araçları yoluyla anonim olarak ürün alımları ile gerçekleştirilir ve bu ürünler numune olarak incelenir. Eğer bir ürünün uygun olmadığı tespit edilirse, yetkili kuruluş, iktisadi işletmeciden uygun ve orantılı düzeltici önlemleri almasını ister. 

Yönetmelik’te, piyasaya uygun olmayan bir ürünün sunulması halinde, ürünün piyasaya sunulduğu iletişim aracına göre farklı yaptırım usulleri belirlenmiştir. Öncelikle, eğer internet üzerinden piyasaya arz edilen veya piyasada bulunan bir ürünün uygunsuz olduğu belirlenirse yetkili kuruluş, aracı hizmet sağlayıcılara, içeriğin 24 saat içinde çıkarılması için bildirimde bulunur. İçeriğin çıkarılmaması veya aynı ürünün platformda tekrar yer alması halinde, yetkili kuruluş, ilgili ürüne ilişkin olarak içeriğe erişimin engellenmesine karar verir. Karar, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu tarafından uygulanır. Öte yandan, televizyon ve radyo üzerinden yapılan tanıtım ve satışlarda uygunsuz bir ürün tespit edilirse, yetkili kuruluş, medya hizmet sağlayıcı kuruluştan bu tanıtım veya satışın durdurulmasını talep eder. Medya hizmet sağlayıcı, satışın durdurulması konusunda yetkili kuruluş ile iş birliği yapmak ile yükümlüdür. Bu durdurma kararı, Radyo ve Televizyon Üst Kurulu’na bildirilir. 

Yönetmelik ile yetkili kuruluşlara getirilen bir diğer yükümlülük, piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetlerinde uygunsuzluğu tespit edilen ürünler ile diğer ülkeler tarafından uluslararası platformlarda uygunsuz olarak kaydedilen ürünlerin Türkiye piyasasında bulunup bulunmadığını araştırmaktır. 

Bununla birlikte, yetkili kuruluş, satış ilanlarında yer verilmesi gerekli içeriğe uygun davranmayan iktisadi işletmeciyi uygunsuzluğun giderilmesi için elektronik yoldan ya da yazılı olarak uyarmaya yetkilidir. İktisadi işletmecinin uygunsuzluğu iki iş günü içinde gidermemesi veya yetkili kuruluşun iktisadi işletmeciye ulaşamaması halinde 7223 sayılı Kanun’a yapılan atıf gereği ürüne ilişkin risk değerlendirmesi yapılır. Ciddi risk belirtisi görülürse, ürün kontrolü tamamlanana kadar ürünün piyasaya arzının geçici olarak durdurulması veya ürüne ilişkin içeriğin platformdan kaldırılması gibi tedbirler uygulanabilecektir. Ek olarak, yetkili kuruluş; risk ortadan kalkana kadar aracı hizmet sağlayıcıdan veya iktisadi işletmeciden, tüketicilere yönelik bir uyarı görseli veya mesajının arayüzde açıkça gösterilmesini isteyebilir.

İdari Yaptırımlar

Yönetmelik hükümlerine aykırı hareket eden her bir aktör hakkında İlgili Mevzuat hükümleri kapsamında belirlenen idari yaptırımlara atıf yapılmaktadır. 

Sonuç

Sonuç olarak, e-ticaretin hızla büyüyen etkisiyle, ürün güvenliği ve piyasa gözetimi konuları daha fazla önem kazanmaktadır. Türkiye’de Ticaret Bakanlığı tarafından yayımlanan yeni Yönetmelik, e-ticaret platformlarında ya da diğer uzaktan iletişim araçları ile satışa sunulan ürünlerin güvenliğini sağlamak için kapsamlı düzenlemeler getirmektedir. Yönetmelik, yalnızca yerli ekonomik aktörleri değil, yurtdışından ürün satan iktisadi işletmecileri de hedef alarak, ürünlerin güvenli bir şekilde piyasaya arz edilmesi için sorumluluklar belirlemektedir. Avrupa Birliği’nin benzer düzenlemeleri ile paralellik gösteren bu gelişmeler, küresel çapta e-ticaret güvenliğini artırmayı amaçlayan hukuki çerçevelerin evrimini yansıtmaktadır.